crisis in de wereld - Rutger Koopmans

8 oktober 2008

Het is aan alle kanten duidelijk: de crisis is nu echt een feit. De wereld is nu in een soort glijvlucht waarin alle gebeurtenissen tot een ondergeschikt zijn aan het grote gebeuren. De financiele markten zijn eigenlijk opgehouden te bestaan, en daarmee wankelt het systeem op zijn zwakke benen.
Het is de zwakste schakel die ook nu weer de kracht van de ketting bepaalt. Een bank in Ijsland (of all places) bleek de zwakste vandaag en is omgevallen. Niemand geeft thuis, de bank is gesloten en de overheid neemt de telefoon niet op. Bank failliet, land failliet. Het zal niet de laatste bank zijn die gaat vallen.

Alles en iedereen is nu in paniek. In een ongekende actie van coordinatie verlaagden alle centrale banken vandaag hun rente. Het had geen enkel effect. De beurzen wereldwijd kelderen en vormen met elkaar een perfecte kettingreactie. “Stront valt van boven naar beneden”, leerde ik vroeger van een beurshandelaar. Dat betekent dat als de klad erin zit, er nog maar één weg mogelijk is: naar beneden.

Toch is het niet de AEX, niet de NIKKEI, niet de NYSE of welke beurs ook die mij op dit moment iets interesseert. De beurs is er voor de beleggers, en hun verlies interesseert me op dit moment minder dan het voortbestaan van het financiele systeem zelf, want daarvan zijn alle burgers volledig afhankelijk voor hun financiele welzijn, ook al beseft men dat zich misschien niet.

De koers van een onderneming bepaalt ook niet het voortbestaan van de onderneming. Ondernemingen – en dus ook banken - gaan failliet omdat er geen liquiditeit meer is, omdat niemand ze meer geld wil lenen. Vergelijk het maar met het menselijk lichaam: je kunt makkelijk een tijdje zonder eten en met weinig drinken toe, maar aan lucht heb je als mens permanent behoefte.

Wat we nu zien gebeuren is dat er nauwelijks een geld- en kapitaalmarkt meer is in de wereld, en het zijn die markten waar de banken hun dagelijkse ‘lucht’ vandaan halen. Geen bank vertrouwt het meer, niemand leent geld uit aan een ander, dus banken komen compleet ‘droog’ te staan. Het enige dat ze nog hebben is hun eigen vermogen (doorgaans maar een klein beetje) en de toevertrouwde gelden van spaarders. Tja, je denkt wel als spaarder “dat geld is van mij”, maar op het moment dat je het aan een bank geeft (en er rente voor krijgt), geef je het letterlijk uit handen en moet je hopen (vertrouwen!) dat je het ooit weer terug ziet.
Het gevolg van het echec van de Ijslandse bank zal dus zijn dat het vertrouwen in de financiele wereld verder afneemt. Morgen en overmorgen en de dagen erna zullen mensen nerveus hun geld gaan overmaken van de ene bank naar de ander, en steeds meer mensen zullen hun geld cash willen zien. Dat is precies het effect dat versterkend werkt, dat de escalatie in de crisis veroorzaakt.
Overheden, centrale banken en Ministers van Financien kunnen dat tij lang keren, maar als de hele wereld de andere kant op rent is er geen houden meer aan. Dan duikelt de hele wereld dus in een crisis die groter is dan ooit tevoren.

Vergeet 9/11, vergeet 1987, vergeet 1929, “you ain’t seen nothing yet”. Als dat namelijk gebeurt, loopt de wereldeconomie binnen de korste keren klem, dan is de hele wereld compleet buiten adem (te weinig lucht!) en kunnen we economische groei op ons buik schrijven.

Het kapitalisme laat zich van zijn allerzwakste kant zien. Als politicoloog las ik ooit Marx en Engels als verplichte studie. Beide mannen voorspelden de huidige gebeurtenissen al in hun theorie : het kapitalisme zal zichzelf opblazen, dat gebeurt van binnenuit, dat hoef je niet te bestrijden.

Goed, de beer is dus los, het is totaal crisis. Maar is er nog wat aan te doen? Wat kunnen overheden doen om het kwaad in te dammen en hun burgers te beschermen?
Ik ben ervan overtuigd dat we binnen zeer korte tijd zullen meemaken dat de wereldwijde financiele markten aan alle kanten aan banden zullen worden gelegd. De overheden (regeringen en centrale banken) zullen er alles aan doen om handel in te perken. Er zullen links en rechts restricties komen. Er zullen effectenbeurzen voor dagen en weken gesloten worden. Er zal gekeken worden naar restricties op deviezenbeleid, dus het importeren en exporteren van geld zal aan banden gelegd worden. Het zal verboden of lastiger gemaakt worden om in bepaalde financiele produkten te handelen. Banken zullen aan strenge regelgeving onderhevig worden. Ik denk zelfs dat het niet ondenkbaar is dat alle banken onder overheidscontrole worden geplaatst zodat de overheden onderling de situatie kunnen coordineren zonder tussenkomst van individuele banken.Op die manier zullen de overheden de rust proberen te herstellen.

Het is een interessante tijd, want dit scenario zal niet een tijdelijke vorm aannemen. Ik denk dat deze cirisis en de gevolgen daarvan gedurende een hele lange tijd bij ons zullen blijven. De periode dat banken miljarden winst per jaar mochten maken en grote zakken met bonussen verdeelden aan het einde van het jaar behoren echt tot het verleden. Wie denkt er nog dat de Staat bij AA/Fortis ook maar enig bonus zal uitbetalen? Welke belastingbetaler staat de overheid dat toe? En datzelfde zal gelden bij elke andere bank. Het financiele systeem heeft zijn onmacht net bewezen, wordt wereldwijd overeind gehouden door overheden en belastingbetalers. Banken mogen straks blij zijn als ze nog bestaan (in leven gehouden door de overheden die de belangen van hun clienten daarmee willen dienen) en kunnen iedere claim op een bonus wel vergeten. Dat is wat er gaat gebeuren.

Einstein heeft ooit gezegd dat jeproblemen nooit kunt oplossen vanuit het denken dat ze heeft veroorzaakt of ontdekt. Je kunt problemen niet oplossen met dezelfde instituties en denkwijzen die tot het probleem hebben geleid. Ik ben ervan overtuigd dat zijn wijsheid ook hier weer zal gelden.

De wereld zal nooit meer hetzelfde zijn. En ik weet niet eens of dat nou wel slecht nieuws is.

8 oktober 2008