Waarden en Normen - Rutger Koopmans

Hoe langer deze crisis voortduurt, hoe ingewikkelder hij wordt. Het is niet zo maar een economische crisis waarin we leven. De crisis zit dieper, wat we zien is de oppervlakte van een grotere uitdaging. De wereld is in strijd verwikkeld met zijn gevoel voor eerlijkheid en fatsoen. Dat komt omdat we onze expliciete maatstaven over wat goed is en wat slecht is in de praktijk losgelaten hebben. We hebben ze vervangen door allerlei ‘informele’ regels.
In het bedrijfsleven gebruiken we tegenwoordig de regels van Corporate Governance. In de politiek gelden de politieke spelregels. De financiële wereld wordt geregeerd door allerlei regels van zorgplicht tot handel met voorkennis. En zo zijn er nog wel meer voorbeelden te bedenken. Daarnaast is het toezicht op ons handelen ook steeds meer gelegd in handen van ‘autoriteiten’: de mededingingsautoriteit, de zorgautoriteit, het commissariaat voor de media, de reclamecode commissie, enzoverder.
Op deze manier krijgt ieder wereldje zijn eigen regels, zijn eigen informele normen en waarden, zijn eigen opvattingen over geaccepteerd en niet geaccepteerd gedrag, en ook nog eens zijn eigen toezicht daarop.
Het gevolg hiervan is dat we onszelf helemaal niet herkennen in de wereld buiten onze eigen wereld.
Voorbeeld: geen zinnig mens begrijpt het als er in het bedrijfsleven bonussen van tientallen miljoenen worden uitgedeeld, behalve de mensen in het bedrijfsleven natuurlijk.
Voorbeeld: iedereen begrijpt dat als in Noord-Holland bijna € 100 miljoen wordt verloren door bewezen dommigheid en zwak bestuur, het College van Gedeputeerde Staten moet aftreden. Nogal logisch. Maar niemand begrijpt het als dat níet geldt voor de baas van het gezelschap, en niemand begrijpt dat de gedeputeerden na hun aftreden bijna allemaal weer terug mogen komen op hun eigen stoel. Niemand, behalve de politici zelf natuurlijk: binnen hun regels kan dit.
Laatste voorbeeld: iedereen weet dat er grote gaten zijn geslagen in de betrouwbaarheid van het financiële systeem. Toch is in diezelfde periode het toezicht op banken enorm toegenomen en heeft iedere bank tegenwoordig grote legers aan ‘compliance offcers’ rondlopen. Als puntje bij paaltje komt blijkt zelfs De Nederlandsche Bank, letterlijk ‘the last ressort’ in ons systeem, niet bij machte om een dubieuze Ijslandse bank aan te pakken. Als we dat constateren, waarom gaan we vervolgens rustig verder en zit iedereen nog op zijn plek? De financiële wereld begrijpt dat natuurlijk wel, zij wel. Bovendien: ze zijn toch niet de enige schuldigen aan deze crisis? Nou dan. Buiten de financiële sector begrijpt niemand het meer. Zelfs als ex-bankier heb je tegenwoordig veel uit te leggen, kan ik u zeggen.
En zo vervreemdt de wereld voor ons. Ons eigen wereldje begrijpen we, maar wat daarbuiten is allang niet meer. We voelen haarfijn dat niemand het meer begrijpt. We voelen dat het een ‘free for all’ is en dat het een kwestie van overleven is als het over leven gaat. En om diezelfde reden borrelt de frustatie soms naar boven en roepen we om ingrijpen. We roepen om een harde hand, iemand die gaat corrigeren met gezond verstand, streng doch rechtvaadig. Ingrijpen dus bij de Amsterdamse taxiwereld, ingrijpen bij het toenemende geweld in het openbaar vervoer, ingrijpen bij het geweld tegen poltie-agenten en ziekenbroeders, ingrijpen in de nachttreinen, ingrijpen in de verloedering in onze maatschappij waarvan al deze voorbeelden getuigen. De vraag is of we ook in onze eigen wereld ingrijpen toelaten. De vraag is eigenlijk waarom we zélf niet ingrijpen in onze eigen wereld. Zijn we niet streng genoeg voor onszelf? Of twijfelen we aan onze rechtvaardigheid?
In de politiek geloven we alleen nog als we in een intellectuele bui zijn. We weten allemaal dat politici razendsnel naar anderen wijzen als het op oplossingen aankomt. Zelfbehoud. Patijpolitiek. We vinden politici schijterds en geven graag en veel op ze af. De waarheid is dat dat meer over ons zelf zegt. Wij zijn zélf de schijterds en geven Wilders ruim baan om er iets aan te doen, want zo redeneren we impliciet: die begint tenminste bij anderen. Mijn antwoord zou zijn het woord van Gandhi: “be the change you want to see in the world”. Kortom, verbeter de wereld en begin bij jezelf.
Daar maak ik me vast niet populair mee.